HISTORIA CARITAS Archidiecezji Katowickiej


Początki

Początki zorganizowanej działalności charytatywnej w diecezji katowickiej sięgają 1924 roku. W parafiach najbardziej dotkniętych kryzysem gospodarczym i bezrobociem zakładano komitety lokalne, otwierano kuchnie ludowe oraz organizowano dni głodnych. Zbierano wówczas żywność, odzież oraz datki pieniężne, które rozdzielano pomiędzy potrzebujących. Inicjatorem tych przedsięwzięć był pierwszy biskup katowicki, ks. August Hlond (1922-1926). Utworzył on, w porozumieniu z władzami wojewódzkimi, Śląski Komitet Ratunkowy. Jego generalnym sekretarzem mianowany został ks. dr Maksymilian Wojtas.

„CARITAS” i poziomy działalności

Z kolei drugi biskup katowicki, Arkadiusz Lisiecki (1926-1930) powołał, w dniu 23 września 1929 roku, Związek Towarzystw Dobroczynnych „Caritas” Diecezji Śląskiej. Biskup Lisiecki zaproponował wprowadzenie, wzorem central zachodnich, trzystopniowej organizacji: centralnej na szczeblu diecezji, wielkomiejskiej lub powiatowej oraz parafialnej. Diecezjalny Związek Towarzystw Dobroczynnych „Caritas” miał służyć pomocą przy organizowaniu oddziałów parafialnych, prowadzić działalność instruktażową i propagandową, tworzyć nowe instytucje charytatywne na szczeblu centralnym oraz reprezentować Związek wobec władz świeckich. Ówczesnym prezesem zarządu był ks. Michał Lewek, zaś dyrektorem ks. dr Maksymilian Wojtas.

Osobowość prawna

Kolejny biskup, Stanisław Adamski (1930-1967), przystąpił do intensywnych prac nad uporządkowaniem podstaw prawnych działalności charytatywnej. Dekretem z dnia 14 kwietnia 1934 roku biskup Adamski erygował instytucję pod nazwą Związek Caritas Diecezji Katowickiej jako osobę prawną kościelną. Było to zrzeszenie katolicko-charytatywnych instytucji, takich jak: sierocińce, ochronki, zakłady wychowawcze, kuchnie mleczne dla dzieci itp. Celem Związku było ujednolicenie organizacji oraz instytucji charytatywnych, podejmowanie inicjatyw w tej dziedzinie, organizowanie szkoleń, przygotowanie profesjonalnej kadry pracowników socjalnych oraz reprezentowanie interesów Kościoła w dziedzinie dobroczynności wobec władz państwowych różnego szczebla. Na czele Związku Caritas stanął ponownie proboszcz z Dąbrówki Małej – ks. Maksymilian Wojtas.

Szeroka działalność i nowatorskie inicjatywy

Caritas Diecezji Katowickiej rozwinęła w okresie międzywojennym bardzo bogatą działalność. Szerokim zainteresowaniem w parafiach cieszył się coroczny Tydzień Miłosierdzia. W pierwszą niedzielę adwentu przeprowadzano specjalną kolektę na ubogich parafian oraz zbiórkę darów w naturze. W sklepach ustawiano w tym czasie skarbonki z napisem „Chleb dla ubogich”. Każdy Tydzień Miłosierdzia posiadał określone hasło. Przed rozpoczęciem Tygodnia Miłosierdzia biskup Stanisław Adamski kierował do diecezjan specjalny list pasterski wzywający do międzyludzkiej solidarności i wrażliwości na różnoraką ludzką „biedę”. Organizacja Tygodni Miłosierdzia stała się trwałym elementem działalności dobroczynnej w diecezji katowickiej. Do nowatorskich inicjatyw należały bezpłatne porady prawne oraz pośrednictwo prawne w sprawach opiekuńczych nad małoletnimi, karnych, ubezpieczeniowych, mieszkaniowych oraz emerytalno-rentowych. W ramach działalności dobroczynnej sprawowano także opiekę moralną nad potrzebującymi. Z inicjatywy Caritas w 1933 roku w Jedłowniku powstał, pierwszy na Górnym Śląsku, zakład dla dziewcząt zagrożonych moralnie i zaniedbanych. W dużych ośrodkach miejskich powstawały świetlice dla bezrobotnych. Opiekę nad reemigrantami z Francji sprawowała Misja Dworcowa. W latach 1929-1935 w diecezji katowickiej powstało ogółem 26 oddziałów parafialnych Caritas.

W czasie II Wojny Światowej

Działalność dobroczynna w okresie II wojny światowej posiadała charakter nieformalny. W kurii katowickiej już na początku okupacji zorganizowano akcję niesienia pomocy więźniom obozów koncentracyjnych. Poza oficjalną Caritas, uznaną przez władze niemieckie, działał punktu pomocy charytatywnej w Katowicach, którego pracą kierował ks. Bolesław Kominek. Na teren Generalnej Guberni oraz do obozów koncentracyjnych, oflagów i stalagów przesyłano lekarstwa, paczki żywnościowe, modlitewniki i pieniądze.

W dniu 30 września 1939 roku dyrektorem Diecezjalnego Związku Caritas został mianowany ks. Jan Broy, zaś koordynatorem z ramienia kurii ks. Teodor Krząkała, który od 14 lutego 1940 roku przejął kierownictwo Caritas. Po wkroczeniu Niemców do Katowic odebrano Caritas ochronki, kuchnie mleczne, kuchnie ludowe oraz poradnie dla matek, usuwając z nich pracujące tam siostry zakonne. W związku z usunięciem przez władze niemieckie biskupów z terenu diecezji katowickiej, gestapo zażądało zwolnienia również ks. Krząkały z funkcji dyrektora Caritas. Jego miejsce 10 marca 1941 roku zajął ks. Fryderyk Lipiński, który pozostał na tym stanowisku aż do końca wojny, pełniąc jednocześnie rolę pełnomocnika kurii do spraw kontaktu z Deutsche Caritas Verband.

Włączenie katowickiej Caritas do ogólnoniemieckiej organizacji nastąpiło wówczas, gdy władze kościelne w Katowicach uznały, iż nie da się utrzymać samodzielności związku diecezjalnego.

Nowe powojenne wyzwania

Zakończenie II wojny światowej postawiło przed Caritas Diecezji Katowickiej nowe trudne zadania i wyzwania. Już na początku lutego 1945 roku Caritas otworzyła w Katowicach schronisko i dom dla uchodźców. W kwietniu 1945 roku na dworcu kolejowym w Katowicach poświęcono i otwarto Misję Dworcową, której filie powstały następnie w Tarnowskich Górach, Lublińcu, Rybniku i Dziedzicach. Zorganizowano je przede wszystkim z myślą o powracających z frontu, oflagów i obozów koncentracyjnych. Tworzono także schroniska i noclegownie dla przesiedleńców, stacje opieki nad matką i dzieckiem. Ponadto utworzono domy dziecka dla sierot wojennych w Tarnowskich Górach, Pszczynie, Jastrzębiu Zdroju, Dziedzicach i Mysłowicach. Prowadzono też akcję ochrony młodzieży przed włóczęgostwem, żebractwem i przestępczością. W tym celu założono świetlice dla młodzieży w Chorzowie i Katowicach. Organizowano ponadto kolonie dla dzieci w Goczałkowicach, Kudowie i Jastrzębiu Zdroju.

W dniu 10 lutego 1945 roku funkcję dyrektora Caritas objął ponownie ks. Teodor Krząkała, któremu powierzono ponadto kierownictwo nowo utworzonego referatu charytatywnego w kurii diecezjalnej w Katowicach. Od 1 września 1945 roku kolejnym dyrektorem mianowany został ks. Adam Bieżanowski, zaś dyrektorką katowickiego okręgu Caritas została boromeuszka, s. Bolesława Broda. Kolejna zmiana na stanowisku prezesa Diecezjalnego Związku Caritas nastąpiła w dniu 6 grudnia 1949 roku. Został nim ks. Józef Gawor. Caritas w diecezji katowickiej była częścią ogólnopolskiego ruchu charytatywnego działającego pod patronatem Kościoła. W czerwcu 1945 roku Konferencja Episkopatu Polski powołała Centralę Kościelnej Akcji Charytatywnej (Krajowa Centrala Caritas), nadając jej osobowość prawną. Związek Caritas Diecezji Katowickiej został zatem włączony do Centralnej Kościelnej Akcji Charytatywnej.

Współpraca między władzami kościelnymi i państwowymi w dziedzinie pomocy społecznej ustała pod koniec lat czterdziestych. W dniu 21 września 1949 roku Rada Ministrów wydała uchwałę o upaństwowieniu szpitali, będących własnością Kościoła katolickiego. W styczniu 1950 roku w całej Polsce władze rozpoczęły zorganizowaną kampanię prasową zwróconą przeciw Caritas, przygotowując opinię publiczną do jej likwidacji oraz podporządkowania administracji państwowej. Śląskie władze wojewódzkie przeprowadziły także kontrolę finansową w katowickim oddziale Caritas, mającą na celu wykrycie rzekomych nadużyć jego kierownictwa. W całej Polsce w dniu 25 stycznia 1950 roku wprowadzone zostały zarządy przymusowe dla diecezjalnych organizacji Caritas. Odpowiedzią władz kościelnych była likwidacja Związku Caritas, dokonana decyzją Episkopatu w dniu 4 lutego 1950 roku. Działalność charytatywną Kościoła włączono w duszpasterstwo zwyczajne.

Od roku 1980 przewodniczącym Komisji Charytatywnej Episkopatu Polski był biskup pomocniczy diecezji katowickiej Czesław Domin. Dlatego też centrala tejże Komisji znajdowała się w Katowicach, skąd również koordynowano rozdział darów dla całej Polski.

Stan wojenny

W stanie wojennym przy kurii i w wielu parafiach diecezji katowickiej otwarto apteki, w których można było za darmo otrzymać lekarstwa napływające w ramach pomocy zagranicznej. Dekretem z dnia 17 marca 1982 roku biskup Herbert Bednorz powołał Biskupi Komitet Pomocy Uwięzionym i Internowanym i stanął osobiście na jego czele. Komitet miał za zadanie koordynowanie kościelnej działalności charytatywnej w diecezji katowickiej na rzecz uwięzionych i internowanych oraz ich rodzin, a w miarę potrzeby miał otaczać opieką inne osoby dotknięte konsekwencjami ówczesnej sytuacji polityczno-społecznej. Pracami Komitetu kierowali ks. Oskar Thomas i dr inż. Andrzej Sobański. W trakcie swej działalności Komitet został przemianowany na Biskupi Komitet Pomocy „Miłość i Sprawiedliwość Społeczna”. Komitet funkcjonował do 17 marca 1989 roku.

Początki odnowy

Pierwsze zwiastuny odradzania dawnego Związku Caritas zauważalne były już w połowie lat osiemdziesiątych. W dniu 12 listopada 1989 roku biskup katowicki Damian Zimoń erygował Caritas Diecezji Katowickiej. Patronem nowej instytucji ustanowił św. Brata Alberta Chmielowskiego. Pierwszym dyrektorem reaktywowanej w diecezji katowickiej Caritas został ks. Marian Malcher.

 

Julia Dziwoki i Halina Dudała
Archiwum Archidiecezjalne w Katowicach

 

Literatura:
Akcja Katolicka na Śląsku, Katowice 1938.
Rocznik Diecezji Śląskiej (Katowickiej), Katowice 1936.
J. Myszor, Historia diecezji katowickiej, Katowice 1999.